Amerikadaki Turklerin Tarihi
Bugun Amerika dunya medeniyetlerinin kendini tanittigi guclerini sergiledigi bir
meydan haline gelmistir. Her milletten, dilden, dinden, irktan gocmenlerin yuzyillardir
yeni bir yasam hayali ile goc ettigi Amerika'ya Turklerin goc etmesi biraz gec ve biraz
guc olmustur. Amerikadaki ve Dunyadaki gelismelerden oldukca etkilenen Turk-
Amerikalilarin varligi burada yillara ve sebeplere gore incelenmis ve gunumuzdeki
Turk -Amerikalilarin varolus hikayesi 6 bolum altinda aydinlatilmaya calisilmistir.
Amerika ya ilk goc edenler
Amerikada Turklerin varligi diger Avrupa ulkelerinin ki kadar koklu degildir. 1492 de
Christopher Columbus un Bahama lara adim atmasi ile baslayan Avrupalilarin
Amerika ya goc dalgasina 1507 de Italyanlar, 1580 de Afrikali koleler, 1604 de
Fransizlar, 1607 de Ingilizler, 1624 de Hollandalilar katildilar. Amerika ya ilk goc
edenler, Avrupa daki tek duze hayattan kacip daha rahat bir yasanti elde etmek
amaci ile zaten kaybedecek birseyleri olmadan gemilere atlayip Amerika yolunu
tutmuslardir. Ilk gocmenler Avrupadaki yasantilarinda basariya ulasamamis, din, dil,
irk, ve siyasi gorusleri nedeni ile baskiya maruz kalmis daha cok dusuk gelirli
insanlardi. Bu donemler ayni zamanda Osmanli Turkleri icin de rahatlik ve zenginlik
donemi idi. O nedenledir ki Osmanli Turkleri icin vatani birakip aylarca yolculuk yapip
bilmedigin bir yerde bilmedigin insanlarla bir hayata atilmak cok cazip gelmedi.
Osmanli ust duzey yetkililerinin ve bazi Osmanlilarin 17.yuzyilda Amerika yi ziyaret
ettigi bilinmektedir [Kaynak 1]. Fakat bu donemde toplu bir gocmenlik ile ilgili hicbir
kaynak bulunmamaktadir.
ABD'nin Kurulusu ve Gocmenlik Yasalarinin Olusmasi
Amerika Birlesik Devletlerinin 1776 da bagimsizligini ilan etmesinden sonra 1790 da
kabul edilen "Naturalization Act" ile ozgur ve beyaz olan herkes Amerikan vatandasi
olarak kabul edildi. Amerikanin yukselise gecmesi Osmanlilarin da dususe gecmesi
ayni doneme raslamaktadir. Ozellikle 19.yuzyilin ikinci yarisindan sonra Osmanli
icerisinde yuzyillardir rahat bir sekilde yasayan Turkler, Osmanli Araplari, Osmanli
Ermenileri, Osmanli Yunanlilari, savaslardan, yolsulluktan ve hastaliklardan yorgun
dusmus daha iyi bir yasam umudu ile Amerika ya goc kervanina katilmaya basladilar.
19. yuzyilin ikinci yarisinda Izmirden ve Istanbuldan yabaci gemiler ile Amerika ya goc
eden turklerin varligi bilinmektedir [Kaynak 2]. Amerika da koleligin tamamen kalktigi
1860 larda itibaren isci haklarinin duzenlenmeye baslamasi ve Amerikanin isci
ihtiyacinin artmasi ile Amerikaya goc eden ve calisan Turklerin izlerine Amerikan
kaynaklarinda raslamak mumkundur. Ancak Osmanlilar bircok milletten olusmakta ve
bu donemde goc edenlerin Osmanli Turklerinden ziyade Osmanli Ermenileri, Osmanli
Araplari ve Osmanli Yunanlilari oldugu tahmin edilmektedir. [Kaynak 3]
Endustri Devrimi ve Amerikadaki Ilk Turkler
Bu donem ayni zamanda Edison un Ampulu, Bell in Telefonu icat ettigi, Ford un Seri
Uretim Fabrikalarini buldugu yani Amerikadaki Endustri Devriminin oldugu yillardirdir.
Gittikce artan isci ihtiyacini karsilamak icin kabul edilen gocmenlerin kabulunu
duzenlemek icin 1892 de Ozgurluk Aniti nin bulundugu Ellis Adasina Federal
Gocmenlik Burosu kuruldu. Bu donemde goc eden Turkler ozellikle Amerikanin Kuzey
ve Dogusundaki Endustri kuruluslarinda isci olarak calismaya basladi. Detroit’teki
Ford Otomobil Fabrikasinda 20’inci yuzyilin baslarinda 7 bin civarinda Turk iscinin
calistigi tahmin edilmektedir. 1860 yilinda baslayan gocler ile yaklasik 60 yil icine 60-
120 bin arasinda Turk un Amerika ya goc ettigi tahmin ediliyor [Kaynak 2].
Bu yillarda Amerikadaki Turk varligi ile ilgili bilgiler, ailesi Amerika ya goc etmis olan
Frank Ahmet' in hatiralarindan edinilmektedir. Ahmet' e gore Birinci Dunya savasinin
basladigi yillarda 45-65 bin civarinda Turk' un Amerika'da yasadigini tahmin
edilmektedir [Kaynak 4].
Bu yillarda diger gocmenler ile beraber Fransiz gemileriyle Harput, Elazig ve Bingol
civarindan bircok Turkun de Amerika ya geldigi belirtilmektedir[Kaynak 5]. Bu
donemde goc ettigi bilinen Turklerden bazilarinin adlari: Elazizli Yasin Efendi, Sabiha
Zekeriya Hanim, Harputlu Hafiz Mehmet Efendi, Elazizli Yakup Ahmet, Doktor Fuad,
Izmirli Hamdi Beyi, Ibrahim Mustafa Efendi, Yozgatli Osman Kalam 1930, Harputlu
Musa Hasan (Köse) 1914, Elazig'dan Nuri Çavus, esi ve oglu Ahmed Ziya, Nuri
Ahmed, Elazig'dan Holywood Emrullah, Ahmed Ziya, Harputlu Bira Mirza Ali, Malatyali
Saban Pembecioglu, Harputlu Bayram Muhammed. Amerikadaki ilk Turkler ve
yasantilarina isik tutan bircok calisma yapildi, hatta bu Turlerin yasam hikayeleri ve
fotograflarini da bulmak mumkundur [Kaynak 6].
1.Dunya Savasi ve Ilk Turklerin Geri Donmesi
Ancak bu goc dalgasi Birinci Dunya Savasina kadar devam etti. 1917 de Amerika nin
savasa Osmanlilarin karsisinda katilmasi Amerikadaki Turkler icin yeni bir donem
baslatti. Amerika'da yasayan Yunan ve Ermenilerin de kiskirtmasi ve saldirilari ile
Amerikada yasayan Turklerin yasamlarina devam etmesi imkansiz hale geldi [Kaynak
5]. Bu donemde Amerikada yasayan Turkler, once Kurtulus savasina katilmak icin,
sonra da Ataturk un geri cagirmasi ile savastan yeni cikmis ve her bir Turk un
yardimina ihtiyaci olan yeni Turkiye Cumhuriyetinin kurulmasina ve ilerlemesine
katkida bulunmak amaci ile geri donduler. 20. yuzyilin ilk ceyreginde Amerika ya goc
eden Turklerin %86 si boylelikle Anadolu'ya geri donmuslerdir [Kaynak 1]. Bu
donemde Amerika ya Turkiye den ust duzey yetkililer ve zenginlerin aileleri ve
cocuklari gelmeye basladi. Geri donemeyen Turkler ile Turkiye den gelenler
Amerikadaki zor yasam sartlari altinda biraraya gelip Amerikadaki ilk Turk derneklerini
olusturmaya basladilar. 1933 de kurulan Turkish Cultural Alliance of New York, daha
sonradan bugunku Federation of Turkish American Associations (FTAA.org )in
temellerini olusturmustur. INS rakamlarina gore 1940 li yillarda Amerikaya goc eden
Turklerin sayisi 798 iken bu rakam 1950 lerde 3,519 ve 1960 larda 10,142 dir.
Giderek artan isci gocu, Amerikan Hukumetinin gocmenlik yasalarini yeniden gozden
gecirmesine ve denetleme sisteminin getirmesine sebep oldu. 1940 yilinda "The Alien
Registration Act" ile Amerikada yasayan ve Amerika vatandasi olmayan herkese kayit
olmak zorunlulugu getirildi. Kayit olanlara verilen "Alien Registration Receipt Card"
1950 de "Passage of the Internal Security Act" in kabul edilmesi ile Form 151 veya
gunumuzdeki Yesilkart haline getirildi.
Amerika'da Bilim Devrimi ve Turkiye den Beyin Gocu
Ikinci Dunya Savasinda savastan kacan ve Amerika ya yerlesen Einstein gibi binlerce
Avrupali bilim adami hem Amerika ve Dunya tarihi icin hem de biz Amerikadaki Turkler
icin yeni bir sureci baslatti. Bilim ve Teknolojinin devletlerin varolmasi icin ne kadar
onemli oldugunu anlayan Amerika bircok Universite ve Bilim merkezi kurarak dunyada
onde gelen bilimadamlarini cekmeye basladi. Bu beyin gocune biz Turkler de katildik.
Turkiye deki imkansizliklar nedeni ile bircok bilim adami hem kendilerini gelistirmek
hem de bilim dunyasina faydali olmak amaci ile daha ogrenci iken Amerika ya
tasinmaya ve yerlesmeye basladilar. Kaliteli ve uzman iscileri Amerika ya cekmek
amaci ile gocmenlik yasalari tekrardan 1952 de duzenlenerek bugunku yesilkartin
temelleri atildi. Her ulkeden belli sayida gocmen kabulu disinda ozel yetenek ve
meslek sahiplerinin Amerikan vatandasi olmasi kolaylastirildi.
Ancak bu Turklerin Amerikaya goc etmesi icin yeterince tesvik edici olmadi. Savas
sonrasi yillar Amerika da irkciligin arttigi ve kontrolden ciktigi yillar idi. Amerikada
yasayan Ermeni ve Yunanlilarin yanlis ve yalan propagandalari ile Turkleri kotu
tanitmasi dolayisiyla Turkler Amerika toplumu ile kaynasamadilar. Ayrica, Turkiye deki
Turk toplumu Amerika ya goc edenlere "ulkemiz icin kayip" gozuyle bakiyorlardi
[Kaynak 7]. Tum bunlar dusunulunce Amerikadaki Turk nufusu bu yillarda durakladi.
Sadece Egitim ve Akademik amaci ile daha iyi sartlar altinda kariyerlerini devap
ettirmek isteyen Turkler Amerikaya goc edebiliyordu.
1968 de Amerika nin "Civil Rights" kabul etmesi ve gocmenlik yasalarindaki irk,
cinsiyet, dil ve din ayrimciligini kaldirmasi, Amerikalilarin gocmenlere olan bakis acisini
degistirmeye basladi. Yine bu yillarda Turkiye den Almanya ve Avustralaya ya isci
goclerinin gerceklesmesi beraberinde Turk toplumunun Amerikaya goc e olan bakisini
da degistirdi. Tum bu olumlu gelismeler bu yillardaki beyin gocunun hizlanmasina
neden oldu. Ancak, bu donemde Turklere karsi baslatilan saldirilar ve karalama
cabalari ile Turklerin Amerikadaki aktiviteleri ve basarilari engellenmeye calisilmistir
[Kaynak 8]. Iste bu yillarda goc eden egitim seviyesi yuksek Turklerin atmis olduklari
saglam adimlar, karalama ve dislama cabalarina ragmen gunumuzde Turk-Amerikan
toplumunun Amerikadaki kabulune ve yerini saglamlastirmasina sebep olmustur.
1980 de multecilerin kabulu ile ilgili yasalar duzenlenmesi ve 1986 da yuzbinlerce
yasadisi gocmene yesilkart dagitilmasi, daha sonra Meksika sinirinin kontrol altina
alinmasi, kacak isci calistiran isyerlerine yuksek cezalar verilmesi gibi degisiklikler ile
Amerikan hukumeti gocmenleri daha bir kontrol altina almayi hedeflemistir. Bu yillarda
gerek Turgut Ozal in tesvikleri ile gerekse de Turk ogrencilerin Amerikada Egitimini
kolaylastirici adimlarin atilmasi ile Turkiye den Amerika ya gocler artmistir. Oyle ki
1990 yilinda Amerikada yasayan Turklerin yarisindan fazlasi (%53) Amerika disinda
dogmus ve yas ortalamasi sadece 32.6 dir [Kaynak 9]. 1996 yilinda INS verilerine
gore Amerikada yasayan Turk kokenlilerin nufusu 64,350 iken bunlarin %47 si 15 ile
34 yaslari arasindadir. Bugun Amerikadaki Turk-Amerikan Kultur Derneklerinin, Turk
Ogrenci Derneklerinin onemli bir kismi 20.yuzyilin sonuna rastlayan bu donemde
olusturulmustur.
Gunumuzde Amerikadaki Turkler
11 Eylul sonrasinda Amerikalilarin ve Amerikan Hukumetinin Amerikadaki Gocmenlere
olan bakis acisi birden degisti. Medyada her musluman gocmen potansiyel bir terorist
gibi gosterildi. Gittikce artan Turk gocmen sayisi bir sure icin durdu. 11 Eylul den
hemen sonra "USA Patriot Act" kabul edildi. Gocmenlerin her turlu aktiviteleri goz
altina alinmaya baslandi. 2003 de "US immigration and Naturalization Service"
kuruldu. O zamanlarda yasadisi olarak Amerikada ozellikle New York, New Jersey ve
Long Island civarinda yasayan Turkler hedef haline geldi. Neyseki bu donem hizli
atlatildi. INS kayitlarina gore 2003 yilinda 450 bin civari Turk Amerikada yasamaktadir.
Daha onceleri "kayip" olarak ifade edilen Turkler aslinda gunumuzdeki Turk-
Amerikanlarin temelini olusturmaktadir. Bugun Amerikada yasayan Turklerin kurmus
oldugu 100 civarinda dernek [Kaynak:AmerikadakiTurk.com], Amerikadaki Turk
ogrencilerinin Amerikan Universitelerinde kurmus olduklari 70 e yakin Turk Ogrenci
Dernekleri (TSA) [Kaynak:Turkish-Students.com], Amerikadaki Turklerin sahip
oldugu 200 den fazla Turk Restoran ve Market [Kaynak: Turkish-Restaurants.us],
ve binlerce Turkler tarafindan idare edilen isyerleri [Kaynak: Businesslist]
bulunmaktadir. Ana kentlerden kirsal kesime doktor, mimar, muhendis, avukat, bilim
adami, borsaci, resmi polis, seyahat acentesi, nakliye sirketi, derici ve
konfeksiyoncu, sanatci, modaci, ogretim uyesi, bakkal, manav, sofor, araba
tamircisine tum mesleklerde Turklere rastlamak mumkundur [Kaynak 10]. Turklerin
en cok yasadigi eyaletler New York (23600), California (15100), New Jersey (12400)
Florida, Ohio, Pennsylvania, Virginia, Michigan ve Texas dir [Kaynak: Turkler]
Bireysel olarak bircok basariya imza atan biz Turkleri Amerika siyasi yasaminda ve
medyasinda gormek pek mumkun degildir. Amerikadaki diger azinliklar ile
karsilastirildiginda Turker Amerikan sahnesinde silik kaliyor. Basbakan Syn Erdogan
"Amerika'da toplumsal hayata katilin, sivil toplum kuruluslarinda yer alin, içinize
kapanmayin. Yiyip içerek yatip uyuyarak zaman doldurmak yerine sosyal olun,
Türkiye'nin sesini duyurun." sozleriyle biz Amerikadaki Turklere mesaj vermeye
calisiyior. Neyazikki bugun hala Amerikadaki turk toplumu icine kapanik gruplar
halinde yasamaya devam edip sosyallesmemeyi tercih etmektedir.
Amerikalilarin zaten biz Turkler hakkinda bir bilgisi bulunmamaktadir. Tarih
kitaplarinda bizden nadiren soz edilmekte, soz edilse bile sadece olumsuz olarak
bahsedilmektedir. Amerikalilarin cogu bizi Arap saniyor, Arapca bilip bilmedigimizi
soruyor, belki bizden korkuyor, belki korkutuluyor. Ama uzulecek birsey yok, biz
kendimizi arkadaslarimiza tanitirsak, onlar da bizi bildikleri gibi arkadaslarina tanitirsa
uzun vadede bu sorun da ortadan kalacak. Neyseki son yillarda Amerikadaki Turk
Dernek ve Organizasyonlar gittikce artan tanitim cabasi icindeler. Duzenlenen
etkinlikler, film gosterileri, festivaller, paneller ile daha once Turkler hakkinda
olusturulmus olan yalanlar duzeltilmektedir [Kaynak: Etkinlikler]. Bugun Turklerin
yogun olarak yasadigi California, Chicago, DC, Seattle, Houston, New Jersey, ve New
York da Turk Festivalleri duzenlenerek Turk kulturu ve misafirperverligi Amerikalilara
tanitilmaktadir. [Kaynak: Festivaller]
Amerikadaki Turklerin sorunlarini tesbit etmek amaci ile 2005 Mayis Ayinda yapilan
Ankete katilanlari %25 i en buyuk sorunlarinin yanlizlik ve arkadas bulamamak
oldugunu, %14 u istedigi isi bulamamak oldugunu, %13 u memleket ozlemi oldugunu,
%12 si ingilizce yetersizligi oldugunu, %10 u cok calismak oldugunu, ve yine %10 u
Turklerin Gruplasmasi oldugunu belirtirken, Akrabalardan uzak olmak, Amerikalilar ile
kaynasamamak, kultur farki, musluman olmak, ayrimcilik yapilmasi gibi diger sorunlar
cok fazla Turku etkilememektedir [Kaynak: Amerikadaki Turklerin Sorunlari]. Bu
da gosteriyor ki, gunumuzdeki Turklerin sorunlari gecmistekilerden oldukca farkli.
Artik Turkiye ile telekominikasyonun kaliteli, kolay ve ucuz olmasi [Telefon Kartlari],
Ucak seferlerinin sayisinin artmasi ve bilet fiyatlarinin ucuzlamasi [Ucak Biletleri],
internet teknolojisi sayesinde kurulan AmerikadakiTurk.com gibi websitelerinde
Turkler icin gerekli butun bilgilerin bulunmasi, yine internet sayesinde yahoo
gruplarinin olusmasi ve yayginlasmasi [Yahoo Gruplari], ve AmerikadakiTurk
Helpdesk gibi online yardim gruplarinin artmasi sayesinde Amerikadaki Turklerin
sorunlarinin bir kismi ortadan kalkmistir ve daha yakinlasmislardir.
S. Kizilgul 27 Aralik 2006
Copyrighted to AmerikadakiTurk.com
Kaynaklar
[1] "Amerika'daki Turklerin Tarihi" published in "Turkler", Editors: Hasan Celal Guzel,
Prof. Dr. Kemal Cicek, and Prof. Dr.Salim Koca, Ankara: Yeni Turkiye, 2002.
[2] NTVMSNBC 10 Kasim 2003 www.ntvmsnbc.com/news/243163.asp?cp1=1
[3] "A Brief Survey of Their History and Literary Contributions" Aslihan Tokgöz
Westport: Greenwood Press, 2005: pp 2180-2183.)
[4] Ahmed, Frank. "Turks in America: The Ottoman Turk's Immigrant Experience."
Columbia International, USA, 1993.
[5] The Experience of the Early Turkish Immigrants in the USA: Memory, Conflict and
Cooperation Sedat Isci (Ege University, Izmir)
[6] Prof Dr. Gunseli Somnez Isci' nin www.AmerikadakiTurkler.org daki yazisi
[7] Haluk Sahin in 01/02/04 tarihli "Amerikadaki Turkler ne ise yarar?" adli yazisi.
[8] Turkish Ministry of Foreign Affairs web site:http://www.mfa.gov.tr.
[9] Sema Karaoglu'nun "Turkish American immigration to North America" adli yazisi
www.DofA.org
[10] Dogan Uluc un Hurriyet deki yazisi www.hurriyet .com.tr/yazarlar /5585120. asp?
yazarid= 15
Onde gelen Turk Amerikanlar
Feza Gursoy (Yale Fizik Bolumunde Profesor, Oppenheimer Odullu), Muzaffer Serif
(Amerikanin onde gelen Psikologlarindan), Ilhan Basgoz (Turk Kulturu Uzmani),
Ahmet Ertegun (Atlantic Records un kurucusu ve sahibi ayni zamanda "Rock and Roll
Hall of Fame Award" odullu), Metin Bereketli (Artist), Arif Mardin (Muzik Produktoru, 6
Grammy Odulu sahibi), Selma Ekrem (Yazar, Nazim Hikmet in torunu) Shirin Devrim,
and Judy, Light Ayyildiz (Yazar) Alev Lytle Croutier (Yazar) Sinan Unel (Yazar)
Talat Sait Halman (Sair) Guneli Gun (Yazar), Dr. Kenan Sahin (founded Kenan
Systems, now part of Lucent Technologies), Nesuhi Ertegün, Bulent Atalay, Turhan
Bey, Emir ve Ergun Caner, Tantek Celik, Burhan Dogançay, Korel Engin, Tunch Ilkin,
Janet Akyüz Mattei, Ertugrul Osman, Mehmet Öz, Diane Rehm, Merve Taskan,
Cenk Uygur, Turgay Uzer, Lisa Marie Varon, Vamik Volkan. [Kaynak 1-10]
Bugun Amerika dunya medeniyetlerinin kendini tanittigi guclerini sergiledigi bir
meydan haline gelmistir. Her milletten, dilden, dinden, irktan gocmenlerin yuzyillardir
yeni bir yasam hayali ile goc ettigi Amerika'ya Turklerin goc etmesi biraz gec ve biraz
guc olmustur. Amerikadaki ve Dunyadaki gelismelerden oldukca etkilenen Turk-
Amerikalilarin varligi burada yillara ve sebeplere gore incelenmis ve gunumuzdeki
Turk -Amerikalilarin varolus hikayesi 6 bolum altinda aydinlatilmaya calisilmistir.
Amerika ya ilk goc edenler
Amerikada Turklerin varligi diger Avrupa ulkelerinin ki kadar koklu degildir. 1492 de
Christopher Columbus un Bahama lara adim atmasi ile baslayan Avrupalilarin
Amerika ya goc dalgasina 1507 de Italyanlar, 1580 de Afrikali koleler, 1604 de
Fransizlar, 1607 de Ingilizler, 1624 de Hollandalilar katildilar. Amerika ya ilk goc
edenler, Avrupa daki tek duze hayattan kacip daha rahat bir yasanti elde etmek
amaci ile zaten kaybedecek birseyleri olmadan gemilere atlayip Amerika yolunu
tutmuslardir. Ilk gocmenler Avrupadaki yasantilarinda basariya ulasamamis, din, dil,
irk, ve siyasi gorusleri nedeni ile baskiya maruz kalmis daha cok dusuk gelirli
insanlardi. Bu donemler ayni zamanda Osmanli Turkleri icin de rahatlik ve zenginlik
donemi idi. O nedenledir ki Osmanli Turkleri icin vatani birakip aylarca yolculuk yapip
bilmedigin bir yerde bilmedigin insanlarla bir hayata atilmak cok cazip gelmedi.
Osmanli ust duzey yetkililerinin ve bazi Osmanlilarin 17.yuzyilda Amerika yi ziyaret
ettigi bilinmektedir [Kaynak 1]. Fakat bu donemde toplu bir gocmenlik ile ilgili hicbir
kaynak bulunmamaktadir.
ABD'nin Kurulusu ve Gocmenlik Yasalarinin Olusmasi
Amerika Birlesik Devletlerinin 1776 da bagimsizligini ilan etmesinden sonra 1790 da
kabul edilen "Naturalization Act" ile ozgur ve beyaz olan herkes Amerikan vatandasi
olarak kabul edildi. Amerikanin yukselise gecmesi Osmanlilarin da dususe gecmesi
ayni doneme raslamaktadir. Ozellikle 19.yuzyilin ikinci yarisindan sonra Osmanli
icerisinde yuzyillardir rahat bir sekilde yasayan Turkler, Osmanli Araplari, Osmanli
Ermenileri, Osmanli Yunanlilari, savaslardan, yolsulluktan ve hastaliklardan yorgun
dusmus daha iyi bir yasam umudu ile Amerika ya goc kervanina katilmaya basladilar.
19. yuzyilin ikinci yarisinda Izmirden ve Istanbuldan yabaci gemiler ile Amerika ya goc
eden turklerin varligi bilinmektedir [Kaynak 2]. Amerika da koleligin tamamen kalktigi
1860 larda itibaren isci haklarinin duzenlenmeye baslamasi ve Amerikanin isci
ihtiyacinin artmasi ile Amerikaya goc eden ve calisan Turklerin izlerine Amerikan
kaynaklarinda raslamak mumkundur. Ancak Osmanlilar bircok milletten olusmakta ve
bu donemde goc edenlerin Osmanli Turklerinden ziyade Osmanli Ermenileri, Osmanli
Araplari ve Osmanli Yunanlilari oldugu tahmin edilmektedir. [Kaynak 3]
Endustri Devrimi ve Amerikadaki Ilk Turkler
Bu donem ayni zamanda Edison un Ampulu, Bell in Telefonu icat ettigi, Ford un Seri
Uretim Fabrikalarini buldugu yani Amerikadaki Endustri Devriminin oldugu yillardirdir.
Gittikce artan isci ihtiyacini karsilamak icin kabul edilen gocmenlerin kabulunu
duzenlemek icin 1892 de Ozgurluk Aniti nin bulundugu Ellis Adasina Federal
Gocmenlik Burosu kuruldu. Bu donemde goc eden Turkler ozellikle Amerikanin Kuzey
ve Dogusundaki Endustri kuruluslarinda isci olarak calismaya basladi. Detroit’teki
Ford Otomobil Fabrikasinda 20’inci yuzyilin baslarinda 7 bin civarinda Turk iscinin
calistigi tahmin edilmektedir. 1860 yilinda baslayan gocler ile yaklasik 60 yil icine 60-
120 bin arasinda Turk un Amerika ya goc ettigi tahmin ediliyor [Kaynak 2].
Bu yillarda Amerikadaki Turk varligi ile ilgili bilgiler, ailesi Amerika ya goc etmis olan
Frank Ahmet' in hatiralarindan edinilmektedir. Ahmet' e gore Birinci Dunya savasinin
basladigi yillarda 45-65 bin civarinda Turk' un Amerika'da yasadigini tahmin
edilmektedir [Kaynak 4].
Bu yillarda diger gocmenler ile beraber Fransiz gemileriyle Harput, Elazig ve Bingol
civarindan bircok Turkun de Amerika ya geldigi belirtilmektedir[Kaynak 5]. Bu
donemde goc ettigi bilinen Turklerden bazilarinin adlari: Elazizli Yasin Efendi, Sabiha
Zekeriya Hanim, Harputlu Hafiz Mehmet Efendi, Elazizli Yakup Ahmet, Doktor Fuad,
Izmirli Hamdi Beyi, Ibrahim Mustafa Efendi, Yozgatli Osman Kalam 1930, Harputlu
Musa Hasan (Köse) 1914, Elazig'dan Nuri Çavus, esi ve oglu Ahmed Ziya, Nuri
Ahmed, Elazig'dan Holywood Emrullah, Ahmed Ziya, Harputlu Bira Mirza Ali, Malatyali
Saban Pembecioglu, Harputlu Bayram Muhammed. Amerikadaki ilk Turkler ve
yasantilarina isik tutan bircok calisma yapildi, hatta bu Turlerin yasam hikayeleri ve
fotograflarini da bulmak mumkundur [Kaynak 6].
1.Dunya Savasi ve Ilk Turklerin Geri Donmesi
Ancak bu goc dalgasi Birinci Dunya Savasina kadar devam etti. 1917 de Amerika nin
savasa Osmanlilarin karsisinda katilmasi Amerikadaki Turkler icin yeni bir donem
baslatti. Amerika'da yasayan Yunan ve Ermenilerin de kiskirtmasi ve saldirilari ile
Amerikada yasayan Turklerin yasamlarina devam etmesi imkansiz hale geldi [Kaynak
5]. Bu donemde Amerikada yasayan Turkler, once Kurtulus savasina katilmak icin,
sonra da Ataturk un geri cagirmasi ile savastan yeni cikmis ve her bir Turk un
yardimina ihtiyaci olan yeni Turkiye Cumhuriyetinin kurulmasina ve ilerlemesine
katkida bulunmak amaci ile geri donduler. 20. yuzyilin ilk ceyreginde Amerika ya goc
eden Turklerin %86 si boylelikle Anadolu'ya geri donmuslerdir [Kaynak 1]. Bu
donemde Amerika ya Turkiye den ust duzey yetkililer ve zenginlerin aileleri ve
cocuklari gelmeye basladi. Geri donemeyen Turkler ile Turkiye den gelenler
Amerikadaki zor yasam sartlari altinda biraraya gelip Amerikadaki ilk Turk derneklerini
olusturmaya basladilar. 1933 de kurulan Turkish Cultural Alliance of New York, daha
sonradan bugunku Federation of Turkish American Associations (FTAA.org )in
temellerini olusturmustur. INS rakamlarina gore 1940 li yillarda Amerikaya goc eden
Turklerin sayisi 798 iken bu rakam 1950 lerde 3,519 ve 1960 larda 10,142 dir.
Giderek artan isci gocu, Amerikan Hukumetinin gocmenlik yasalarini yeniden gozden
gecirmesine ve denetleme sisteminin getirmesine sebep oldu. 1940 yilinda "The Alien
Registration Act" ile Amerikada yasayan ve Amerika vatandasi olmayan herkese kayit
olmak zorunlulugu getirildi. Kayit olanlara verilen "Alien Registration Receipt Card"
1950 de "Passage of the Internal Security Act" in kabul edilmesi ile Form 151 veya
gunumuzdeki Yesilkart haline getirildi.
Amerika'da Bilim Devrimi ve Turkiye den Beyin Gocu
Ikinci Dunya Savasinda savastan kacan ve Amerika ya yerlesen Einstein gibi binlerce
Avrupali bilim adami hem Amerika ve Dunya tarihi icin hem de biz Amerikadaki Turkler
icin yeni bir sureci baslatti. Bilim ve Teknolojinin devletlerin varolmasi icin ne kadar
onemli oldugunu anlayan Amerika bircok Universite ve Bilim merkezi kurarak dunyada
onde gelen bilimadamlarini cekmeye basladi. Bu beyin gocune biz Turkler de katildik.
Turkiye deki imkansizliklar nedeni ile bircok bilim adami hem kendilerini gelistirmek
hem de bilim dunyasina faydali olmak amaci ile daha ogrenci iken Amerika ya
tasinmaya ve yerlesmeye basladilar. Kaliteli ve uzman iscileri Amerika ya cekmek
amaci ile gocmenlik yasalari tekrardan 1952 de duzenlenerek bugunku yesilkartin
temelleri atildi. Her ulkeden belli sayida gocmen kabulu disinda ozel yetenek ve
meslek sahiplerinin Amerikan vatandasi olmasi kolaylastirildi.
Ancak bu Turklerin Amerikaya goc etmesi icin yeterince tesvik edici olmadi. Savas
sonrasi yillar Amerika da irkciligin arttigi ve kontrolden ciktigi yillar idi. Amerikada
yasayan Ermeni ve Yunanlilarin yanlis ve yalan propagandalari ile Turkleri kotu
tanitmasi dolayisiyla Turkler Amerika toplumu ile kaynasamadilar. Ayrica, Turkiye deki
Turk toplumu Amerika ya goc edenlere "ulkemiz icin kayip" gozuyle bakiyorlardi
[Kaynak 7]. Tum bunlar dusunulunce Amerikadaki Turk nufusu bu yillarda durakladi.
Sadece Egitim ve Akademik amaci ile daha iyi sartlar altinda kariyerlerini devap
ettirmek isteyen Turkler Amerikaya goc edebiliyordu.
1968 de Amerika nin "Civil Rights" kabul etmesi ve gocmenlik yasalarindaki irk,
cinsiyet, dil ve din ayrimciligini kaldirmasi, Amerikalilarin gocmenlere olan bakis acisini
degistirmeye basladi. Yine bu yillarda Turkiye den Almanya ve Avustralaya ya isci
goclerinin gerceklesmesi beraberinde Turk toplumunun Amerikaya goc e olan bakisini
da degistirdi. Tum bu olumlu gelismeler bu yillardaki beyin gocunun hizlanmasina
neden oldu. Ancak, bu donemde Turklere karsi baslatilan saldirilar ve karalama
cabalari ile Turklerin Amerikadaki aktiviteleri ve basarilari engellenmeye calisilmistir
[Kaynak 8]. Iste bu yillarda goc eden egitim seviyesi yuksek Turklerin atmis olduklari
saglam adimlar, karalama ve dislama cabalarina ragmen gunumuzde Turk-Amerikan
toplumunun Amerikadaki kabulune ve yerini saglamlastirmasina sebep olmustur.
1980 de multecilerin kabulu ile ilgili yasalar duzenlenmesi ve 1986 da yuzbinlerce
yasadisi gocmene yesilkart dagitilmasi, daha sonra Meksika sinirinin kontrol altina
alinmasi, kacak isci calistiran isyerlerine yuksek cezalar verilmesi gibi degisiklikler ile
Amerikan hukumeti gocmenleri daha bir kontrol altina almayi hedeflemistir. Bu yillarda
gerek Turgut Ozal in tesvikleri ile gerekse de Turk ogrencilerin Amerikada Egitimini
kolaylastirici adimlarin atilmasi ile Turkiye den Amerika ya gocler artmistir. Oyle ki
1990 yilinda Amerikada yasayan Turklerin yarisindan fazlasi (%53) Amerika disinda
dogmus ve yas ortalamasi sadece 32.6 dir [Kaynak 9]. 1996 yilinda INS verilerine
gore Amerikada yasayan Turk kokenlilerin nufusu 64,350 iken bunlarin %47 si 15 ile
34 yaslari arasindadir. Bugun Amerikadaki Turk-Amerikan Kultur Derneklerinin, Turk
Ogrenci Derneklerinin onemli bir kismi 20.yuzyilin sonuna rastlayan bu donemde
olusturulmustur.
Gunumuzde Amerikadaki Turkler
11 Eylul sonrasinda Amerikalilarin ve Amerikan Hukumetinin Amerikadaki Gocmenlere
olan bakis acisi birden degisti. Medyada her musluman gocmen potansiyel bir terorist
gibi gosterildi. Gittikce artan Turk gocmen sayisi bir sure icin durdu. 11 Eylul den
hemen sonra "USA Patriot Act" kabul edildi. Gocmenlerin her turlu aktiviteleri goz
altina alinmaya baslandi. 2003 de "US immigration and Naturalization Service"
kuruldu. O zamanlarda yasadisi olarak Amerikada ozellikle New York, New Jersey ve
Long Island civarinda yasayan Turkler hedef haline geldi. Neyseki bu donem hizli
atlatildi. INS kayitlarina gore 2003 yilinda 450 bin civari Turk Amerikada yasamaktadir.
Daha onceleri "kayip" olarak ifade edilen Turkler aslinda gunumuzdeki Turk-
Amerikanlarin temelini olusturmaktadir. Bugun Amerikada yasayan Turklerin kurmus
oldugu 100 civarinda dernek [Kaynak:AmerikadakiTurk.com], Amerikadaki Turk
ogrencilerinin Amerikan Universitelerinde kurmus olduklari 70 e yakin Turk Ogrenci
Dernekleri (TSA) [Kaynak:Turkish-Students.com], Amerikadaki Turklerin sahip
oldugu 200 den fazla Turk Restoran ve Market [Kaynak: Turkish-Restaurants.us],
ve binlerce Turkler tarafindan idare edilen isyerleri [Kaynak: Businesslist]
bulunmaktadir. Ana kentlerden kirsal kesime doktor, mimar, muhendis, avukat, bilim
adami, borsaci, resmi polis, seyahat acentesi, nakliye sirketi, derici ve
konfeksiyoncu, sanatci, modaci, ogretim uyesi, bakkal, manav, sofor, araba
tamircisine tum mesleklerde Turklere rastlamak mumkundur [Kaynak 10]. Turklerin
en cok yasadigi eyaletler New York (23600), California (15100), New Jersey (12400)
Florida, Ohio, Pennsylvania, Virginia, Michigan ve Texas dir [Kaynak: Turkler]
Bireysel olarak bircok basariya imza atan biz Turkleri Amerika siyasi yasaminda ve
medyasinda gormek pek mumkun degildir. Amerikadaki diger azinliklar ile
karsilastirildiginda Turker Amerikan sahnesinde silik kaliyor. Basbakan Syn Erdogan
"Amerika'da toplumsal hayata katilin, sivil toplum kuruluslarinda yer alin, içinize
kapanmayin. Yiyip içerek yatip uyuyarak zaman doldurmak yerine sosyal olun,
Türkiye'nin sesini duyurun." sozleriyle biz Amerikadaki Turklere mesaj vermeye
calisiyior. Neyazikki bugun hala Amerikadaki turk toplumu icine kapanik gruplar
halinde yasamaya devam edip sosyallesmemeyi tercih etmektedir.
Amerikalilarin zaten biz Turkler hakkinda bir bilgisi bulunmamaktadir. Tarih
kitaplarinda bizden nadiren soz edilmekte, soz edilse bile sadece olumsuz olarak
bahsedilmektedir. Amerikalilarin cogu bizi Arap saniyor, Arapca bilip bilmedigimizi
soruyor, belki bizden korkuyor, belki korkutuluyor. Ama uzulecek birsey yok, biz
kendimizi arkadaslarimiza tanitirsak, onlar da bizi bildikleri gibi arkadaslarina tanitirsa
uzun vadede bu sorun da ortadan kalacak. Neyseki son yillarda Amerikadaki Turk
Dernek ve Organizasyonlar gittikce artan tanitim cabasi icindeler. Duzenlenen
etkinlikler, film gosterileri, festivaller, paneller ile daha once Turkler hakkinda
olusturulmus olan yalanlar duzeltilmektedir [Kaynak: Etkinlikler]. Bugun Turklerin
yogun olarak yasadigi California, Chicago, DC, Seattle, Houston, New Jersey, ve New
York da Turk Festivalleri duzenlenerek Turk kulturu ve misafirperverligi Amerikalilara
tanitilmaktadir. [Kaynak: Festivaller]
Amerikadaki Turklerin sorunlarini tesbit etmek amaci ile 2005 Mayis Ayinda yapilan
Ankete katilanlari %25 i en buyuk sorunlarinin yanlizlik ve arkadas bulamamak
oldugunu, %14 u istedigi isi bulamamak oldugunu, %13 u memleket ozlemi oldugunu,
%12 si ingilizce yetersizligi oldugunu, %10 u cok calismak oldugunu, ve yine %10 u
Turklerin Gruplasmasi oldugunu belirtirken, Akrabalardan uzak olmak, Amerikalilar ile
kaynasamamak, kultur farki, musluman olmak, ayrimcilik yapilmasi gibi diger sorunlar
cok fazla Turku etkilememektedir [Kaynak: Amerikadaki Turklerin Sorunlari]. Bu
da gosteriyor ki, gunumuzdeki Turklerin sorunlari gecmistekilerden oldukca farkli.
Artik Turkiye ile telekominikasyonun kaliteli, kolay ve ucuz olmasi [Telefon Kartlari],
Ucak seferlerinin sayisinin artmasi ve bilet fiyatlarinin ucuzlamasi [Ucak Biletleri],
internet teknolojisi sayesinde kurulan AmerikadakiTurk.com gibi websitelerinde
Turkler icin gerekli butun bilgilerin bulunmasi, yine internet sayesinde yahoo
gruplarinin olusmasi ve yayginlasmasi [Yahoo Gruplari], ve AmerikadakiTurk
Helpdesk gibi online yardim gruplarinin artmasi sayesinde Amerikadaki Turklerin
sorunlarinin bir kismi ortadan kalkmistir ve daha yakinlasmislardir.
S. Kizilgul 27 Aralik 2006
Copyrighted to AmerikadakiTurk.com
Kaynaklar
[1] "Amerika'daki Turklerin Tarihi" published in "Turkler", Editors: Hasan Celal Guzel,
Prof. Dr. Kemal Cicek, and Prof. Dr.Salim Koca, Ankara: Yeni Turkiye, 2002.
[2] NTVMSNBC 10 Kasim 2003 www.ntvmsnbc.com/news/243163.asp?cp1=1
[3] "A Brief Survey of Their History and Literary Contributions" Aslihan Tokgöz
Westport: Greenwood Press, 2005: pp 2180-2183.)
[4] Ahmed, Frank. "Turks in America: The Ottoman Turk's Immigrant Experience."
Columbia International, USA, 1993.
[5] The Experience of the Early Turkish Immigrants in the USA: Memory, Conflict and
Cooperation Sedat Isci (Ege University, Izmir)
[6] Prof Dr. Gunseli Somnez Isci' nin www.AmerikadakiTurkler.org daki yazisi
[7] Haluk Sahin in 01/02/04 tarihli "Amerikadaki Turkler ne ise yarar?" adli yazisi.
[8] Turkish Ministry of Foreign Affairs web site:http://www.mfa.gov.tr.
[9] Sema Karaoglu'nun "Turkish American immigration to North America" adli yazisi
www.DofA.org
[10] Dogan Uluc un Hurriyet deki yazisi www.hurriyet .com.tr/yazarlar /5585120. asp?
yazarid= 15
Onde gelen Turk Amerikanlar
Feza Gursoy (Yale Fizik Bolumunde Profesor, Oppenheimer Odullu), Muzaffer Serif
(Amerikanin onde gelen Psikologlarindan), Ilhan Basgoz (Turk Kulturu Uzmani),
Ahmet Ertegun (Atlantic Records un kurucusu ve sahibi ayni zamanda "Rock and Roll
Hall of Fame Award" odullu), Metin Bereketli (Artist), Arif Mardin (Muzik Produktoru, 6
Grammy Odulu sahibi), Selma Ekrem (Yazar, Nazim Hikmet in torunu) Shirin Devrim,
and Judy, Light Ayyildiz (Yazar) Alev Lytle Croutier (Yazar) Sinan Unel (Yazar)
Talat Sait Halman (Sair) Guneli Gun (Yazar), Dr. Kenan Sahin (founded Kenan
Systems, now part of Lucent Technologies), Nesuhi Ertegün, Bulent Atalay, Turhan
Bey, Emir ve Ergun Caner, Tantek Celik, Burhan Dogançay, Korel Engin, Tunch Ilkin,
Janet Akyüz Mattei, Ertugrul Osman, Mehmet Öz, Diane Rehm, Merve Taskan,
Cenk Uygur, Turgay Uzer, Lisa Marie Varon, Vamik Volkan. [Kaynak 1-10]
ilgili Sayfalar
Turkler icin En ideal Amerikan Sehirleri
Turkler Ogrenciler icin En Ideal US Universiteleri
Amerika Eyaletleri, Resimleri ve Gezi Rehberi
Turkler icin En ideal Amerikan Sehirleri
Turkler Ogrenciler icin En Ideal US Universiteleri
Amerika Eyaletleri, Resimleri ve Gezi Rehberi
| Amerikaya ilk giden Turklerin Harput ve Elazig'dan oldugu tarih kayitlarinda oldugu soyleniyor. O yillarda benim babamda Harput'tan arkadaslari ile yola cikiyor. Ama duyumlara gore Italya'da gemiden inip geri donuyor. O yillarda adini babam dan duydugumu saniyorum Nuri Cavus'un O gurupta yer alan yurttaslarimizdan, Babam Kahraman veya kucuk agayi hatirlayan varsa iletisim kurmak isterim. Ailemle ilgili bir kitap yaziyorum babamin o yillara ait anilarini ogrenmek ve kitabimda yer vermek istiyorum. Yardimci olabilecek bir kayda ulasabilirsem cok mutlu olurum. Saygilarimla. Necla Sener senernecla_AT_gmail |
Sizden Gelen Yorumlar
| Kucukken dedem anlatirdi, Kendisi Harputludur, Kardesi ve kardesinin ailesi Amerikan vatandasi olup 1940 lara kadar ziyarete geldiklerini ancak sonralari iliskilerinin kesildigini soylerdi. Dedem de bir defa Amerika ya gidip kardesinin calisitigi fabrikayi ziyaret ettigini hatta orada muslumanlara ayrilan ozel bir yerde namaz kildiklarindan bahsederdi, dedem 1994 de yaklasik 100 yasinda oldu. Dedem Bedri Ayardi, babasinin adi da Haci Bekir Efendi, kendileri zamanin Elaziz inde cok taninan ve saygi duyulan bir ailedendir. Bu konuda Amerikada yasayan Turklerden fazla bilgisi olanlar bana AmerikadakiTurk den yazabilir. Tesekkurler. Serdar Kizilgul |
| Benim annemin babasi Fazli Gul ikinci dunya savasi doneminde ABD'ye gitmis bir Elazigli dir. Kendisi su an yasamiyor. Onunla ilgili, elimizde hemen hemen hicbir veri yok. Sadece bir dayimda sigorta karti var ya da oyle bir sey. O kart uzerinde cesitli eyaletlerin damgalari vardi. Pensilvanya, San Francisco gibi. Sizlerin bu calismalarini google vasitasi ile gordum. Dusunuyorum da, ABD'de yasamis olan Turklerin bir isim listesi yahut ulasilabilecek bir veri kaynagi var midir? Eger var ise nasil ulasabilirim bu verilere? Dedemin pek bilinmeyen ABD yasantisini ogrenmek icin neler yapabilecegimi acikcasi bilmedigim icin bir hareket noktasina ihtiyac duyuyorum. Yardimci olabilirseniz vok sevirim. Vahdet BAYDAR vahdetbaydar_AT_hotmail.com |
| 1.Dunya savasinda Harput'tan savasa katilan buyuk dedemiz 'YUNUS KILIÇ' Amerikaya esir dusuyor. 1944 da Amerikada esir oldugunu ve geri donmek istedigini belirten bunun icinde kimlik yollamalarini istedigini dile getiren bir mektup yaziyor. Tunceli Hozat'a ve o zamanin muhtari bunu inkar ediyor. Dedemizin mal varliğinin kendisine kalması icin kimlik de yollamiyor ve daha sonra YUNUS dedemizden haber alamiyoruz. En son bi anlatilana gore YUNUS dedemizin torunlari veya cocuklari da olabilir sanıyoruzki adları HASAN ve HUSEYİN Harput'a gelip akrabalariyla tanismak istediklerini ve dedenin cok yasli oldugu icin gelemedigini soyluyor. Biz de size bu yaziyla ulasmaya calisiyoruz. Size ulasmak icin yapabilecegimiz fazla birseyimiz yok tek umudumuz oradaki akrabalarimizin bu yaziyi okuyup bizlere ulasmasi. Veya bizim onlara ulasabilmemizi saglayacak bilgilere sahip kisilerden bilgi rica ediyoruz. tesekkurler. Ebru Unutmazer sippidik_AT_hotmail.com |
